آمایش سرزمین

24دوره انتخابات مجلس شورای ملی در گفتگو با دکتر جمشید صداقت کیش

االهه توکلی/ بررسی دوره های مختلف مجلس شورای ملی در ایران نشان می دهد که روند کاندیداتوری، انتخاب شدن و فعالیت نمایندگان در مجلس جزء غیر اصولی ترین نمونه های انتخابات در دنیاست.
با اندکی دقت و کنجکاوی در علت این امر می توان پی برد که حکومت ها در بروز چنین پدیده ای، نقش اساسی داشته اند زیرا با انواع فشارها و تقلب ها، خواسته های خود را اجرا و تحمیل کرده اند، ولی به نظر می رسد نقش مردم نیز کمتر از حکومت ها نبوده است.
یقیناً اگر هر ایرانی به این باور می رسید که یک فرد است و دارای یک رأی مستقل و آزاد، که به هیچ وجه آن را بازیچه دسیسه های سیاسی و انتخاباتی قرار نمی دهد، قطعاً هرقدر هم حکومت های مستبد تلاش می کردند نمی توانستند به نتایج دلخواه خود برسند، زیرا عدم تمکین مردم با خواسته های حکومتگران زورگو قطعاً رسوایی آنان را در پی داشت. ایرانیان با اینکه حدود یک قرن است به دنبال دستیابی به حقوق انسانی خود هستند، ولی هیچ گاه نتوانسته اند آنچه را، که پس از مبارزات فراوان و پرداخت هزینه های گزاف به دست می آورند، حفظ نمایند؛ زیرا عادتاً پس از پیروزی همه چیز را تمام شده تلقی می کنند و نقش تعیین کننده خود را فراموش می نمایند. 24 آذرماه 1385، انتخابات سومین دوره شوراهای اسلامی شهرها، روستاها، ... و چهارمین دوره مجلس خبرگان بهانه ای برای بررسی روند انتخابات و رأی گیری پیش از انقلاب اسلامی شد. آنچه در پی می آید گفت و گویی با دکتر جمشید صداقت کیش، پژوهشگر برتر سال 82 و صاحب به ویژه مقاله ای پیرامون نمایندگان شهرستان آباده در مجلس شورای ملی است.
- تاریخ انتخابات در ایران به چه سالی برمی گردد و کم و کیف آن چگونه بوده است؟
از دوره اول مشروطیت، در ایران انتخابات داشته ایم و مجلس اول شورای ملی در مهرماه 1285 تشکیل شده که توسط محمد علیشاه به توپ بسته شد. طبق اظهارنظرهای صورت گرفته، سالمترین و پاکترین دوره نمایندگی مجلس شورای ملی قبل از انقلاب، دوره اول بوده است و دیگر هیچ وقت.
علت سلامت انتخابات، صنفی بودن انتخابات بوده به شکلی که هر صنف نماینده ای به این مجلس می فرستاده است و مردم به راحتی می توانستند انتخاب کنند چراکه مثلاً می دانستند در صنف قناد، چه کسی بهترین است. در دوره اول مجلس شورای ملی، حتی برای ایل قشقایی هم نماینده وجود داد و چون به نظر مردم عادی قشقایی، ایلخانی بهترین است و رقیبی ندارد، تلقب هم در انتخابات صورت نمی گیرد.
- زنان از چه تاریخی در انتخابات شرکت کردند؟ آیا زنان نماینده ای در مجلس شورای ملی داشتند؟
به اصطلاح انقلاب شاه و ملت در سال 1341 آزادی زنان را به رفراندوم گذاشت و پس از اینکه رفراندوم، صوری جواب مثبت گرفت. حق رأی زنان مطرح شد اما جالب است بدانید همین طور که در حال حاضر آمار جمعیت زنان از مردان بیشتر است، در آن تاریخ نیز آمار زنان از مردان بیشتر بوده و رژیم شاه از این موضوع استفاده تبلیغاتی کرده و گفته است که زنان بیشتر از مردان رأی داده اند در حالی که جمعیشتان نیز بیشتر بوده است. زنان نماینده و سناتور داشتند. باید اضافه کنم شرط آزادی رأی دادن، دلیل بر تفکر دموکراسی نیست یعنی اگر آمار با سوادان ایران را در سال 41 به بعد نگاه کنید که حدوداً 70 درصد و به قول رژیم 60 درصد است، زن بیسوادی که در انتخابات شرکت می کند حتماً و لزوماً نماینده درستی انتخاب نمی کند، چون آدم بیسواد زود تحت تأثیر قرار می گیرد.
- در شرایطی که طبق مقاله حضرتعالی، آراء از وزارت کشور دیکته می شده است، مردم با یأس از انتخابات و سیاست دور شده اند یا در صحنه حضورداشته اند؟
در سال 47 به دیدن یکی از دوستانم در شرکت کودشیمیایی فارس در تهران رفته بودم، مشاور آن سازمان یک آمریکایی بود و بحث را به انتخابات کشید و گفت: چرا شما تحصیل کرده ها رأی نمی دهید و در انتخابات شرکت نمی کنید؟ در پاسخ به وی گفتم: ما چه رأی بدهیم و چه ندهیم، آن کس که بایستی، سر از صندوق به درمی آورد. وی گفت: اما شما حتماً باید رأی بدهید و نقش خود را مؤثر نمایید، نباید بی تفاوت باشید، خود را در سرنوشت مملکتان سهیم بدانید و نتیجه قطعاً مثبت خواهد بود گفته اش برایم بسیار جالب بود. اما حایز اهمیت است که بسیاری از افراد در آن زمان مجبور به رأی دادن بودند.
- در مقاله تان، بررسی 15 دوره مجلس شورای ملی به چشم می خورد و از بررسی 24 دوره ای آن توسط شما نیز باخبریم. دراین مدت چه تعداد از نمایندگانی که به مجلس شورای اسلامی راه یافته اند، مردمی اند؟
به جرأت می توان بگویم در 24 دوره مجلس شورای ملی، هیچ نماینده مردمی به مجلس نرفته است. در یک دوره قوام السلطنه یکی از نخست وزیران معروف ایران با 2 هزار و 698 رأی نماینده آباده در مجلس شورای ملی می شود و اسم او از صندوق رأی در مشهد هم بیرون می آید که چون مشهد شهر بزرگتری بوده، نمایندگی آن را می پذیرد.
- کسی اعتراض نمی کند؟
اعتراض ها در سینه معترضین خفه می شود. حتی پسر 13 ساله ای به رئیس شهربانی گفته بود که من به دایی خود رأی داده ام در حالیکه یک رأی هم نیاورده است و از رئیس شهربانی کشیده خورده بود.
- سلامت انتخابات چگونه بوده است؟
صفر، سلامت انتخابات صفر.
- اصطلاح انتخابات کوپنی، اصطلاحی است که پس از جنگ جهانی در ایران متداول می شود، آیا این مسأله به خرید و فروش رأی اشاره دارد؟
انتخابات کوپنی ناشی از آن بود که ایادی انگلیس در ایران برای خرید رأی به نفع طرفداران قوام کوپن می داده است (دوره پانزدهم). و البته رأی از یک تا 50 تومان خریده شده و این تئوری را 40 سال پیش مطرح کرده است که آدمی که حقوق اقتصادی ندارد، نمی تواند حقوق سیاسی داشته باشد و وقتی من به 50 تومان محتاجم، حاضرم با فروش رأی خود، نیازم را برطرف سازم. حقوق اقتصادی مقدم بر حقوق سیاسی است، این طور نیست؟
- قطعاً تقلب های دیگری هم در انتخابات صورت می گرفته است؟
استفاده از شناسنامه مردگان، عوض کردن آراء صندوق ها، خواندن آراء به صورت نظر خودشان که مثلاً اگر فامیل یک کاندیدا زمانی بوده و یکی ربانی، خواندن ربانی به نام زمانی یا برعکس بسیار ساده است و اثبات درستی آن هم پیچیده. در دوره رضاشاه، وزارت کشور نمایندگان را مشخص می کرده و از سال 1335 و با تأسیس ساواک، تصمیم شاه و ساواک ملاک انتخاب نمایندگان مجلس شورای ملی بوده است.
- از اجبار به شرکت در انتخابات سخن گفتید. وضعیت آراء باطله چگونه بوده است؟ آیا کسانی که مجبور به شرکت بودند، رأی باطله به صندوق ها ریخته اند؟
نکته مهمی است که دراین رأی گیری ها هرگز آراء باطله بررسی نشده که اگر می شد تمام انتخابات را زیر سئوال می برد. من خود در آباده در دوران پس از مرداد 32، یکبار که در کوچه حسینیه پشت در یکی از اتاق های حسینیه که پنجره آن باز بود و آراء خوانده می شد جزو جمعیت ایستاده بودم شنیدم که یکی از رأی ها به نام حضرت عباس بود! طبیعتاً چون افرادی مجبور به شرکت در انتخابات بوده اند ولی به آن ایمان نداشته اند، رأی باطله به صندوق ریخته اند.
- روند انتخابات، غم انگیز شد و تجربه سال ها دموکراسی ایران زیرسئوال رفت. همه این سال ها تجربه، یعنی هيچ ؟
البته در روند دموکراسی همواره و در سراسر جهان این ریخت و پاش ها وجود داشته است. اسنادی وجود دارد که مثلاً در آمریکا در دوره هایی هر مرد شلاق به دست، 400 نفر را برای رأی گیری به پای صندوق می آورده است.
- نظام رأی گیری در ایران چگونه بوده است؟
در نظام رأی گیری، فرمانداری از همه بیشتر نقش داشته و انجمن نظاری که فرمانداری انتخاب می کرده است، بسیار مهم بوده اند و به همین دلیل هم سریعاً موفق می شدند انتخابات را به شیوه خود برگزار کنند چون مهره های انجمن نظار در دست فرماندار بوده است.
- طرح این مسایل معمولاً محرمانه، به رمز و یا غیررسمی صورت گرفته است. چگونه رسوایی این دوره های انتخاباتی، آشکار شد؟
در آن زمان کسی جرأت نمی کرد پرونده وزارت کشور را مطرح کند و بعد از تغییر رژیم و انقلاب اسلامی است که همه چیز کشف یا همان رسوا شد.
به دستور مصدق 3 نفر مأمور بررسی پرونده دستور العمل های دوره رضاخان پهلوی می شوند که پیش نویس تلگراف های رمز در آن بوده است و اینها به دست کسی به نام شمس الدین امیر اعلایی می افتد که آنها را پس از انقلاب منتشر کرد. بعضی چیزها هم، خیلی آشکار و هویداست مثلاً وقتی یک نماینده غیربومی برای اولین بار در ایام انتخابات به یک شهر می آید و کاندید می شود و نماینده می شود پیداست که چه اتفاقی افتاده است. البته مردم مبارزه هم کرده اند، شاید مبارزه به مفهوم امروزی آن نباشد، اما تحصن، تلگراف به تهران و... که متأسفانه هیچ اثری در پی نداشته است.
- انحلال انتخابات به دلیل تقلب، از سوی حکومت ها نیز صورت گرفته است؟
در سال 1341 خود شاه به دلیل تقلب زیاد در انتخابات، انتخابات را منحل اعلام می کند. شما ببینید چقدر شور بوده که مجبور به منحل کردن آن می شوند.8 - تا سال 57، حدود 72 سال از انقلاب مشروطیت می گذشته، در طول این 72 سال و به طور کلی، تجربه دموکراسی در ایران را چگونه می بینید؟

72 سال خواسته ایم دموکراسی را تجربه کنیم و واقعاً از نظر علمی ـ اجتماعی ناموفق بوده ایم و می شود گفت: تنها ادای دموکراسی را درآورده ایم. شاید به همین دلیل باشد که یکی از تئوریسین های آلمانی اظهار نظر می کند که حزب و دموکراسی از شرق نیست.
یادم می آید که وقتی سیستم رأی گیری در آمریکا برای نخستین مرتبه با کارت الکترال انجام گرفت، مطبوعات آن روز ایران، مطالبی در این مورد نوشتند اما مجله توفیق کاریکاتوری کشیده بود که در آن یک نفر آمریکایی و یک سپور ایرانی دیده می شد. فرد آمریکایی گفته بود: ما آنقدر پیشرفت کرده ایم که ظرف 24 ساعت نتیجه انتخابات ما مشخص می شود و معلوم می شود نمایندگان ما چه کسانی هستند. سپور ایرانی هم جواب داده بود که خدا پدرت را بیامرزد. ما خیلی از شما پیشرفته تر هستیم، آنقدر که از شش ماه پیش از انتخابات می دانیم نمایندگان ما چه کسانی هستند!
- حدود 100 سال از اولین انتخابات در ایران می گذرد و ایران تا 24 آذرماه سومین دوره انتخابات شوراها و چهارمین دوره انتخابات مجلس خبرگان را به صورت همزمان برگزار می کند. در انتخابات شرکت می کنید؟
وظیفه هر ایرانی است که حتی اگر به انتخابات ایمان نداشته باشد، رأی بدهد. حتماً رأی می دهم، چرا ندهم؟